همه چیز درمورد دنباله دارها (بخش نخست)
دنبالهدارها باشکوهترین اجرام منظومهی شمسیاند که ظاهرشان با آن چه در واقعیت هستند تفاوت بسیاری دارد. هنگامی که این اجرام یخی به نزدیکی خورشید میرسند در نتیجهی افزایش تشعشعات و بادهای خورشیدی، موادی از سطح هستهی آنها تبخیر میشود و موجب ایجاد شبه جوی موقتی، رقیق، و البته بسیار بزرگ (در مقایسه با هستهی خود دنبالهدار و ابعاد سیارات) در اطرافشان میشود که گیسو نام دارد.در ادامه، این غبار و گاز متصاعد شده، هسته (nucleus) و گیسو (Coma) را ترک کرده و در جهت مخالف خورشید در فضا رها میشوند که دم (Tail) را پدید میآورد.
اصطلاح ستارهی دنبالهدار، معادل فارسی واژهی لاتین Comet است و ریشهی ادبیاتی این لغت نیز به کلمهی یونانی (κομήτης (komētēs باز میگردد که به معنی (گیسو دراز) است.ارسطو، دانشمند و فیلسوف یونانی کسی بود که برای نخستینبار برای توصیف آن چه در آسمان دیده بود این نام و یا اصطلاح را به کار برد.
این سمبل(☄)، نماد نجومی دنبالهدارها است که از یک قرص کوچک و سه خط که نشانگر گیسو و یا دم آن است تشکیل شده است.
منشاء
دنبالهدارها اجرامی یخی از مجموعه اجرام کوچک منظومهی شمسی (Small Solar System Body)،
با نام مخفف SSSB هستند.مجموعهای بسیار بزرگ و متنوع که به جز سیارات،
قمرها، سیارات کوتوله (و همچنین سیارکهایی که برای پیوستن به جمع سیارات
کوتوله مستعد و کاندید هستند) مابقی اجرام کوچک منظومهی شمسی در زیر
مجموعهی آن جای میگیرند. به این ترتیب، طبق این دستهبندی جدید که
اتحادیهی بین المللی نجوم در سال ۲۰۰۶/۱۳۸۵ تعریف کرد، SSSBها همهی
سیارکها و دنبالهدارها و همچنین همهی اجرام و مجموعههای سنگی و یا یخی
دیگر منظومهی شمسی مانند قنطورسیها، پلوتونیها،دیسک پراکنده، کمربند
کایپر و ابر اورت را در بر میگیرد.
از منظر المانهای مداری سرچشمهی همهی دنبالهدارها در یکی از پنج منبع اصلی زیر تعریف میشود :
۱) قنطورسیها «Centaurs»
این دسته اجرام در فاصلهی بین مدارهای دو سیارهی مشتری و نپتون قرار گرفتهاند و حدوداً بین حدود ۵ تا ۳۰ واحد نجومی از خورشید فاصله دارند. قنطورسیها ویژگی رفتاری دوگانهای مابین دنبالهدارها و سیارکها از خود نشان میدهند. مثلاً یکی از این دوگانگی رفتاری در جرم قنطورسیِ چیرون «Chiron» مشاهده میشود، این جرم طی سالهای ۱۹۸۸ و ۱۹۸۹ به هنگام عبور از حضیض مداریاش به علت نزدیکی به خورشید گیسو تشکیل داد، این ویژگی رفتاری مختص دنبالهدارها است اما ابعاد چیرون بزرگتر از هستهای است که برای قرار گرفتن در مجموعهی دنبالهدارها لازم است. احتمالاً یکی از اقمار سیارهی زحل به نام «فوئب» نیز از زمرهی قنطورسیها باشد که در نتیجهی تأثیرات گرانشی زحل جذب آن شده و در مداری به دور این سیاره به دام افتاده است.
۲) پلوتوییها «Plotinos»
پلوتوییها بخش داخلی کمربند کایپر را تشکیل میدهند و حدود یک چهارم از تعداد اجرام شناخته شدهی کمربند کایپر را به خود اختصاص دادهاند.این اجرام که در مدار سیارهی کوتولهی پلوتو قرار گرفتهاند همانند خود پلوتو در حدود ۴۰ واحد نجومی از خورشید فاصله دارند و در تشدید مداری با هشتمین و آخرین سیارهی منظومهی شمسی یعنی نپتون قرار دارند به این ترتیب این دسته اجرام در هر ۳ دور گردش نپتون به دور خورشید، ۲ بار خورشید را دور میزنند.لازم به ذکر است که خود سیارهی کوتولهی پلوتو و اقمارش نیز شامل این مجموعه میشوند.
۳) کمربند کایپر «KBO»
این ناحیه که در فاصلهی ۴۰ الی ۵۰ واحد نجومی از خورشید گسترده شده است و مشابه کمربند اصلی سیارکها از تعداد زیادی اجرام کوچک تشکیل شده است اما حدود ۲۰ مرتبه عریضتر و بین ۲۰ الی ۲۰۰ مرتبه پرجرمتر از کمربند سیارکی است. تصور بر آن است که این کمربند از مناطق داخلی منظومهی شمسی شکل گرفته و باقیماندهای از قرص برافزایشی اولیهی خورشید و سیارات است. بخشی از آن که بخش کلاسیک کمربند کایپر نامیده میشود بهنسبت مدارهای کرویتری دارند و تقریباً در مدار صفحهی خورشید حرکت میکنند یعنی انحراف مداری خیلی زیادی نسبت به صفحهی خورشیدی و سیارات ندارند. همچنین مدارشان تقریباً پایدار است که نشان میدهد نباید انتظار داشته باشیم دنبالهدارهای زیادی از این کمربند خارج شده و به سمت داخل منظومهی شمسی هدایت شود. تصور میشود اغلب دنبالهدارهای متناوبی که میبینیم به سمت خورشید میآیند از قرص پراکنده یا ابر اورت میآیند و نه از کمربند کایپر.
جالب است بدانید که نخستین جرم از کمربند کایپر سیارهی کوتولهی پلوتو است که در سال ۱۹۳۰ کشف شد.
۴) قرص پراکنده «SDO »
پس از کمربند کایپر به ناحیهی قرص پراکنده یا « Scattered Disk » میرسیم که تا چند صد واحد نجومی از خورشید ادامه مییابد. بخشی از اجرام این ناحیه در رزونانس مداری با سیارهی نپتون هستند و بخشی از آنها هم تحت تأثیر گرانش هیچ سیارهای نیستند و به صورت آزاد در حال چرخش به دور خورشید هستند.همچنین سیارهی کوتولهی «اریس» نیز در این محدوده قرار دارد.
ســه دستهی «پلوتوییها»، «کمربند کایپر» و «قرص پراکنده» در زیر مجموعهی گروه بزرگتری به نام «TNO » یا «Trans Neptonian Objects » قرار میگیرند. این گروه در رزونانس مداری با آخرین سیارهی منظومهی شمسی یعنی سیارهی نپتون قرار دارند به این معنا که تحت گرانش این سیاره الگوی حرکت مداری آنها تغییر میکند. بزرگترین دسته اجرام از این گروه «پلوتوییها» هستند.
۵) ابر اورت «OCO»
ابر اورت که سرچشمهی بسیاری از دنبالهدارها به شمار میرود ابری فرضی و بسیار بزرگ است که در محدودهی ۲ یا ۵ هزار واحد نجومی الی ۵۰ هزار واحد نجومی(بنا بر برخی نظریات تا ۱۰۰ هزار واحد نجومی) واقع شده است. این فاصله برابر با ۱ سال نوری، معادل یک چهارم فاصلهی خورشید تا نزدیکترین همسایهاش یعنی ستارهی آلفا قنطورس است. ابر اورت خود به دو بخش داخلی و بیرونی تقسیم میشود و بخش داخلی ابر اورت که قرص مانند است، «ابر هیلز» نیز نامیده میشود. تا کنون تنها ۴ جرم از ابر اورت شناسایی شده که معروفترینشان سیارهی کوتولهی «سدنا» است.ابر اورت سرچشهی دنبالهدارهای بلند دوره است اما با این حال استثناهایی هم وجود دارد به عنوان نمونه دنبالهدار مشهور «هالی» با دورهی تناوب ۷۶ ساله از دسته اجرام ابر اورت به شمار میرود.
بنابراین اگر بتوانیم تخمینی از اوج و حضیض مدار یک دنبالهدار داشته باشیم میتوانیم تخمین بزنیم که این جرم از کجا آمده است با اینحال مرز مشخصی برایشان وجود ندارد.
در نجوم به زبان ساده کاملترین و جدیدترین اخبار نجومی ، تصاویر نجومی ، مقالات نجومی و آموزش های اختصاصی را در اختیار شما قرار می دهیم.