خــبـر فـوری:‌ ظهور ابرنواختری در کهکشان سیگار(M82)

تصویری از کهکشان M82 قبل و بعد از وقوع ابرنواختر – امتیاز تصویر: E. Guido, N. Howes, M. Nicolini

وقایع پیش‌بینی نشده، جزء جذابیت‌های آسمان شب است. از انفجار دنباله‌داری در همسایگی زمین تا انفجار ستاره‌ای دوردست. این بار ابرنواختری در کهکشان M82 (که در صورت فلکی دب اکبر قرار دارد) مهمان ناخوانده و البته دوست داشتنی آسمان است!

در حال حاضر نام این ابرنواختر تازه PSN J09554214+6940260 است که بر اساس مختصات ستار‌ه‌اش انتخاب شده است اما در آینده‌ای نزدیک نام مناسب‌تری برای‌اش در نظر گرفته می‌شود. هم‌اکنون این ابرنواختر نوظهور از قدر حدود ۱۱/۵ می‌درخشد و برای دیدن آن به دوربین دوچشمی ۸۰*۲۰ به بالا و یا تلسکوپی با حداقل دهانه ۴ اینچ نیاز است. پیش‌بینی‌های انجام‌شده از روی طیف این ابرنواختر نشان می‌دهد که احتمالاً در روزهای آینده درخشندگی آن افزایش خواهد یافت و به قدر ۸ خواهد رسید و می‌توان با دوربین‌ها دوچشمی عمومی هم آن را رصد کرد. اما با توجه به این‌که چشم انسان حداکثر تا قدر ۶ یا ۷ را می‌بیند احتمالاْ این که بتوان در روزهای آینده آن را با چشم غیرمسلح دید بسیار کم است.

این ابرنواختر از نوع Ia است که بر اثر انفجار کوتوله‌‌ای سفید شکل گرفته است. اگر ستاره‌ای جرم‌اش از ۱/۴ برابر جرم خورشید کم‌تر باشد ( حد چاندراسکار) پس از مرگ به کوتوله‌ی سفید تبدیل می‌شود. کوتوله‌ی سفید گرانش بسیاری بالایی دارد و اگر ستاره‌ی مناسبی در پیرامون آن قرار بگیرد منظومه‌ای دوتایی تشکیل می‌دهند و شروع به بلعیدن گازهای جوّی ستاره‌ی هم‌دم خود می‌کند. به این ترتیب جرم‌اش افزایش می‌یابد و اصطلاحاً روی خود می‌رُمبد و منفجر می‌شود. به چنین انفجاری٬ انفجار ابرنواختری نوع  Ia ( یک ای) می‌گویند. دانشمندان از این نوع ابرنواختر به عنوان شمع‌های استاندارد استفاده می‌کنند تا بتوانند فواصل کیهانی را اندازه‌گیری کنند.

کهکشان میزبان این ابرنواختر، M82 یا کهکشان «سیگار» برای بسیاری از منجمان آماتور نام‌آشناست؛ کهکشانی نامنظم که از لبه دیده می‌شود و در فاصله‌ا‌ی در حدود ۱۱ تا ۱۲ میلیون سال نوری از زمین قرار دارد که در مقیاس کیهانی٬ همسایه‌ی کهکشان ما، راه شیری، محسوب می‌شود. این کهکشان در سال‌های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۸ میزبان دو ابرنواختر دیگر هم بود که هر دو آن‌ها درخشندگی کم‌تری نسبت به ابرنواختر تازه کشف شده داشته‌اند.

تصویر ابرنواختر نوظهور M82 در ۳ بهمن ۱۳۹۲ – امتیاز و حق نشر تصویر:‌ Adam Block

کهکشان M82 از ابتدای شب در آسمان حضور دارد و حدود نیمه‌شب به بیشترین ارتفاع خود از افق می‌رسد. این کهکشان در صورت‌فلکی دب‌اکبر قرار دارد و زمان مناسبی برای رصد آن در نیم‌کره‌ی شمالی است. برای این‌کار ابتدا ستاره‌ی دُبه در سر ملاقه را پیدا کنید. حدود ۷ درجه بالاتر ستاره‌ای ۲۳Um قرار دارد که با چشم غیرمسلح نیز دیده می‌شود. از آن‌جا به سوی سه ستاره که به صورت مثلث نمایان‌اند حرکت کنید و به سوی جفت ستاره‌ی «خط» راه خود را ادامه دهید. کهکشان‌های M81 و M82 حدود نیم‌درجه زیر این خط قرار دارند. پس از این‌که کهکشان M81 را پیدا کردید در امتداد محور طولی به‌دنبال نقطه‌ای ستاره‌ای در سمت غرب و جنوب هسته‌ی کهکشان باشید.

نقشه‌ی راه‌یابی به سوی کهکشان‌ M82 – امتیاز تصویر: Universe Today

اسکچی از کهکشان M82 و ابرنواختر تازه که با تلسکوپی ۱۵ اینچ (۳۷cm) رصد شده است – امتیاز و حق نشر طرح: باب کینگ

مرور یک عکس: وارونگی هوا؛ فرصتی برای عکاسان نجومی

حق نشر و امتیاز تصویر: (Christoph Malin (www.christophmalin.com
این تصویر با اجازه‌ی عکاس در اینجا بازنشر شده است.

فرض کنید شهروندی تهرانی هستید (البته اگر نیستید!) که در این شب‌های سرد زمستانی برای پیاده‌روی به پارکی رفته‌اید تا با آرامش نفسی چاق کنید. در راه پارک هستید که ترافیک، بوق‌های بی‌پایان و عبور ماشین‌ها بدون دیدن خط‌های سفید موازی کف خیابان شما را آزار می‌دهد. به پارک می‌رسید و با نخستین برهم گذاشتن پلک‌هایتان نور پخش چراغ‌های پارک در مِه نگاهتان را می‌رباید و آن‌جا است که درمی‌یابید آزاردهنده‌ترین چیزی که شب شما را خراب کرده است چیزی نیست جز: وارونگی هوا!

مهندس‌ها، دکترها، آتش‌نشان‌ها، دولتمردان، رفتگران شهرداری، دانشمندان و حتی هنرمند فرقی نمی‌کند که چه پیشه و تخصصی داشته باشیم مهم این است که از دیدگاه انسانی همه هدفی مشترک برای رشد بشریت و در نتیجه خودمان داریم. همان گونه که دولت‌مردان باید پاسخگوی تصمیم‌گیری‌ها و حتی سخن‌هایشان باشند هنرمندان نیز باید پاسخگوی هنر و آثار هنری خودشان باشند؛ البته این‌گونه پاسخ‌گویی می‌تواند محدود به زمانی که هنرمندان در آن زندگی می‌کنند نباشد! بسیار هنرمندانی بودند که در زمان خود درک نشدند و به دست فراموشی سپرده شدند ولی نسل‌های پس از آن‌ها توانستند با درکشان ققنوس زیر خاکستر را به پرواز درآورند!

 ولی عکاس‌هایی که نیم‌نگاهی هم به علم در هنر خود دارند چه؟ آیا آن‌ها هم وظیفه‌ی مشخصی دارند یا این‌که باید پاسخگوی چیزی باشند؟ پاسخ به چنین پرسش‌هایی دشوار است چرا که هیچ‌گاه در تاریخ هنرمندان محدود به انجام وظیفه‌هایی خاص نشده‌اند و در هر زمینه‌ای که هنر آن‌ها اجازه می‌داد تجربه کسب می‌کردند. از روابط اجتماعی تا زندگی ۲۴ ساعته در شهرها، از نشان دادن چهره حقیقی سیاستمداران زمانشان تا انقلاب و … هنرمندان هیچگاه حد و مرزی برای هنر نمی‌شناسند. با این همه، چیزی که سبب می‌شود هنرمندی احساس وظیفه کند شناخت او از زمینه‌هایی است که ممکن است حال یا آینده‌ی بشر و دنیای پیرامون وی را تهدید کنند.

اگر شما هم عکاسی هستید که تلاش می‌کنید از شناخت نجومی خود در کارهایتان استفاده کنید­، نه حتی عکاس نجومی، پس می‌دانید که میراث طبیعی هر انسانی، گنبد کبود آسمان شب، درآینده دچار خطر نابودی می‌شود. می‌دانید که انسان‌ها در مصرف بی‌رویه‌ی خود از نورهای مهار نشده بدون هیچ دلیلی آسمان را هم روشن‌ می‌کنند. آلودگی نوری شاید اکنون ریه‌های ما را مانند آلودگی‌ هوا تهدید نکند ولی یکی از میراث‌های طبیعی ما را تهدید می‌کند. همان‌گونه که ما از زیر آب رفتن پاسارگاد یا خشک شدن دریاچه‌ی ارومیه برای همیشه می‌ترسیم و در مورد آن خبررسانی می‌کنیم نابودی دیرینه‌ترین میراث تمام بشریت هم مهم است و خبررسانی درباره‌ی آن اهمیت دارد. بنابر این یکی از سوژه‌های جذاب عکاس‌های نجومی، و البته ناراحت کننده، همواره آلودگی‌ نوری است. در چند سال گذشته انجمن‌ها و پروژه‌های نجومی بسیاری رویکرد مبارزه با آلودگی‌نوری را در پیش گرفته‌اند. از این دست تلاش‌ها می‌توان به رقابت‌های عکاسی نجومی اشاره کرد که در آن‌ها رشته‌ای برای نشان‌دادن اهمیت کاهش آلودگی نوری در نظر گرفته شده است.

عکاس‌های نجومی بسیاری در سراسر دنیا سعی می‌کنند، در کنار ثبت داده‌های علمی و زیبایی‌های آسمان شب، با هنر خود خطر آلودگی‌نوری را به دیگران‌یادآوری کنند. در این میان عکاس‌های نجومی اروپایی شاید بیش از دیگران در این زمینه فعالیت می‌کنند چرا که کمتر جایی در این قاره مانده است که آسمان پرستاره را بتوان تجربه کرد. شهرها، حومه‌های شهری و روستاهای کنارهم دیدن فروغ ستاره‌های آسمان شب را از بیشتر ساکنین اروپا ربوده است. آن روز دور نیست که در کشورهایی با نرخ بالای رشد جمعیت چنین اتفاقی بیافتد.

تصویر بالا، آسمان پرستاره‌ای را بر فراز شهر اینس‌بروک (Innsbruck) اتریش و حومه‌های آن نشان می‌دهد. این منطقه در رشته کوه آلپ جزو معدود منطقه‌هایی در اروپا است که هنوز آلودگی نوری نتوانسته است آسمان پرستاره را از آن برباید. البته برای عکاسی نجومی باید از کوه‌های نزدیک به شهر بالا رفت تا بتوان برفراز گنبد آلودگی نوری شهر عکاسی کرد؛ که در بیشتر شب‌های سرد در لایه‌ی وارونگی هوا محسور شده است. همان‌گونه که در تصویر دیده می‌شود لایه‌ی وارونگی هوا بر فراز شهر و حومه‌های آن آسمان را از نورهای مزاحم به دور نگه داشته است. بسیاری از کسانی که در بیشتر فصل‌ سرما درون این لایه زندگی می‌کنند از وارونگی هوا آسیب‌های جسمی می‌بینند. ولی وجود چنین لایه‌ای برای آن دسته از عکاسان نجومی که به دنبال ثبت آسمانی پرستاره بر فراز شهرهای بزرگ هستند بسیار مفید است!

وارونگی هوا مانند فیلتری باعث می‌شود آلودگی نوری شهرها کمتر به لایه‌های جوی بالاتر راه پیدا کنند. پس اگر شما هم در شهرهای بزرگی که از سمتی به کوه می‌رسند زندگی می‌کنید- مانند: تهران، کرج، شیراز، کرمان و …- شانس این را دارید که در هنگام وارونگی هوا با کمی کوه‌نوردی و ارتفاع گرفتن از لایه‌ی وارونگی بتوانید تصاویر بی‌نظیری از آسمان پرستاره بر فراز شهر‌ خود ثبت کنید. برای نمونه در شهر تهران کافی است شما روزهایی که بارندگی یا بادی در کار نیست بلیط یک طرفه تله‌کابین توچال را خریداری کنید و با کمی پیاده‌روی از ایستگاه ۷ تله‌کابین بتوانید شب را در نزدیکی جان‌پناه قله توچال به عکاسی از آسمان پرستاره بر فراز تهران بپردازید؛ البته اگر هوا ابری نباشد!

چنین تصاویری هم خطر جدی وارونگی هوا را به دیگران گوش‌زد می‌کنند و هم خطر آلودگی نوری را یاد آور می‌شوند. در آسمان تصویر صورت‌فلکی‌های شلیاق و قو سمت چپ و صورت‌فلکی اژدها در مرکز و کمی مایل به راست دیده می‌شود.

 

فناوری های نوین - استخراج آب از سطح مریخ

به نظر می‌­رسد صحرای بسیار خشک فعلی مریخ آخرین مکانی باشد که شما آب را در آن جست‌وجو خواهد دید ولی در حقیقت مریخ منابع ارزشمند یخ آب دارد.

بررسی‌ها و تحقیقات متعدد و مدارک بی‌شماری نظیر شیارها، بستر دریاچه‌های باستانی ، سطح سنگها نشان داده است که در گذشته آب مایع در مریخ وجود داشته است حتی ماموریت‌‌های اکتشافی، یخ آب را در قطب­‌های مریخ یافته­‌اند که در زیر سطح خاکی آن پوشیده شده‌است . اکنون مریخ بسیار سرد است و جوّ آن بسیار کم فشار‌تر از آن است که آب مایع بتواند در سطح آن وجود داشته باشد. سطح‌نشین فونیکس در سال ۱۳۸۷ یخ آب را در مریخ کشف کرد. مقداری کمی از آن‌­را استخراج کرد و حرارت داد و طیف­‌سنج آن وجود بخار آب را تایید کرد. به‌تازگی کنجکاوی نیز با استفاده از ابزار SAM وجود مولکول‌های آب را تایید کرد.

برای دستیابی به آب دو راه حل وجود دارد. راه اول حفر چاه، استخراج یخ و حرارت دادن آن برای ایجاد آب مایع است ولی راه حل دیگری نیز وجود دارد که بازده بیشتری دارد و آن تاباندن پرتوهای ماکروویو در سطح و ایجاد بخار آب و جمع‌­آوری آن است. آب امواج میکروویو را جذب می­‌کند ولی یخ آن را جذب نمی­‌کند بنابراین با تابش مایکروویو سنگ‌های اطراف یخ داغ شده که موجب داغ شدن و آب شدن یخ می­‌گردد.

شرکت هلندی مسئول پروژه‌ی مارس-وان که قصد ایجاد پایگاه دائمی انسانی در سیاره‌ی سرخ را دارد قصد دارد در سال ۱۳۹۷ سطح‌نشینی به مریخ ارسال کند که ابزار مناسب برای استخراج آب دارد و از آن آب می‌­توان برای نوشیدن، کاشت گیاهان و یا سوخت استفاده کرد.

البته مریخ تنها مکانی نیست که دانشمندان امیدوار به یافتن آب هستند. حس­گرهای مدارگرد LRO ناسا وجود آب را از راه دور نشان دادند و ماهواره LCROSS در سال ۱۳۸۸ با ماه برخورد کرد و شواهد مستقیم وجود یخ آب و بخار آب را در نیمه‌ی تاریک ماه یافت. ناسا با همکاری آژانس فضایی کانادا در حال ساخت ماه‌­نوردی به‌­نام RESOLVE هستند و امیدوارند در این دهه موفق به پرتاب آن شوند. این ماه­‌نورد اقدام به حفر سطح ماه می­‌کند تا با حرارت دادن به مواد آن اقدام به اندازه­‌گیری مقدار بخار آب داخل آن کند.